– بازگشت از آمریکا و شروع فعالیت
پس از بازگشت، چند روزی در آموزش و پرورش خرمشهر، محل خدمت بودم که ابلاغ کردند از تاریخ ۱۸/۲/۵۵ تا ۲۱/۲/۵۵ در تهران در گردهمایی برنامه ریز طرح آموزشی ایران به سرپرستی آقای رضا سید الاسلام شرکت نمایم. در پایان دوره مشخص شد که اولاٌ باید از خوزستان به اصفهان منتقل شوم ثانیاٌ با سمت مدیر گروه فیزیک در دبیرستان بهشت آیین به عنوان مدرسه تجربی (دوره متوسطه) انجام وظیفه نمایم. در این مدت مشغول برنامه ریزی و طراحی فعالیتهای آینده بودیم.
باز هم طرح آموزشی ایران
تفکر اصلی این طرح در سال ۱۳۴۸ (هـ ش) به وجود آمد. در این سال قرار شد دولت ایران با همکاری یونسکو و بانک جهانی تعدادی مدرسه در ایران بنا کنند. پس از آغاز کار ساختمان مدارس متوجه شدند که زیر بنای هر نوع تغییری در آموزش و پرورش نه ساختمان بلکه تربیت نیروی انسانی است که باید در این مدارس فعالیت نمایند. لذا تربیت کسانی را که باید این نوع مدارس را اداره کنند به عهده وزارت آموزش و پرورش نهادند. بررسیها و مطالعات کارشناسان خبره ایرانی و خارجی در یونسکو نشان داده بود از جمله مهم ترین علل ناکامیهایی که در آموز و پرورش وجود دارد، عبارتند از:
1 – نبود یا کمبود معلم واجد شرایط.
2 – روشهای نامناسبی که در شیوه اداره مدرسه به کار میرود.
3 – روش تدریس معلمان .
4 – برنامه ریزی درسی.
5 – وضعیت مادی و معنوی معلمان.
در این طرح ابتدا مراکز استانهای اصفهان، خوزستان، آذربایجان شرقی، تهران و خراسان جهت ساختن مراکز تربیت معلم و مدارس ضمیمه به عنوان مدارس تجربی انتخاب شد و مقرر گردید یکی دو سال روشهای جدید طبق اهداف طرح آموزشی ایران به اجرا در آید و پس از رفع کاستیها به تدریج تعمیم داده شود؛ اما چون برای سال تحصیلی (۵۶- ۱۳۵۵) مدارس مورد نظر طرح هنوز آماده نشده بود لذا تعدادی از مدارس موجود را انتخاب کردند و ضمن حفظ تجهیزات و کارکنان آن، چند نفر از همکاران کار آزموده و دوره دیده را به آنها افزودند تا در سمت مدیر گروه آموزشی، مشاور، هماهنگ کننده سمعی و بصری و … فعالیت خود را طبق آیین نامه طرح شروع کنند. این «مدارس تجربی» از یک سو برنامههای مصوب را با حداکثر بهرهوری از امکانات و به کار گرفتن بهترین روشها و یافتههای تعلیم و تربیت اجرا مینمود و از سوی دیگر پیشنهادهای اصلاحی، نو آوری های آموزشی را به صورت تجربی به اجرا در میآورد.
باور عمومی در مدارس تجربی این بود که با توجه به سرعت روز افزون در تحولات اجتماعی لازم است هر چند وقت یک بار در نظام موجود و توابع آن تجدید نظرهای لازم صورت گیرد تا با شناخت نارساییها، تغییرات مناسبی در آنها داده شود. انجام این کار مستلزم ارزشیابی مستمر و مداوم از وضع موجود و سنجش دقیق نتایج حاصله بود تا در پرتو آن بتوان نقاط ضعف و قوت را مشخص و تغییرات ضروری را پیش بینی و ضوابط اجرایی مناسب را پیشنهاد کرد. به موجب اساس نامه طرح آموزشی ایران، یک شورای مرکزی مرکب از استادان خبره و متخصص در امر تعلیم و تربیت کیفیت فعالیتهای این مدارس را ارزشیابی میکردند تا راه اجرای طرحها هموار شود.
– انتخاب دبیرستان بهشت آیین به عنوان یکی از مدارس تجربی کشور
مدارس تجربی اصفهان به سرپرستی آقای رضا سید الاسلام و همکاری عده زیادی از همکاران مجرب کار خود را از مهرماه ۱۳۵۵ آغاز کردند. در این دبیرستان، مدیران گروههای آموزشی عبارت بودند از:
مرحوم منوچهر یار احمدیان: مدیر گروه شیمی. آقای شهیر مستوفی صدری: مدیر گروه زیست شناسی.آقای احمد مهربد: مدیر گروه ریاضی و این جانب مدیر گروه فیزیک.
گروه مشاور ه به عهد آقای نعمت الله ابطحی و خانم نکیسا گلستانه، گروه تکنولوژی آموزشی به عهده آقای حسین خطیب و آقای خسرو شهابی و گروه زبان به عهده آقای عزت الله بهرامی بود.
قبل از آغاز سال تحصیلی، چه در تهران و چه در اصفهان آقای سید الاسلام با همکاری دوستانی که دورههای ویژه طرح را در داخل و خارج از کشور گذرانده بودند برنامه ریزیهای دقیق و مناسبی را به انجام رسانده و هماهنگیهای لازم را در کلیه امور به عمل آورند. با مطالعات همه جانبه، دبیرستان بهشت آیین را انتخاب و مدیر برجسته ی دبیرستان سرکار خانم ملوک ربانی و معاونان محترم ایشان با اهداف طرح آشنا نمودند و حرکت فرهنگی مهمی را آغاز کردند.
*********
– آقای کِنت ( kent)کارشناس ارشد یونسکو
در جلسات متعدد در حضور همه همکارانی که قرار بود در این دبیرستان تدریس کنند، اهداف طرح به طور مکرر بیان شد. روح طرح تبیین شده و به سؤالات همکاران پاسخ داده میشد تا خوشبختانه یک گروه هماهنگ به وجود آمد. برای بررسی میزان پیشرفت طرح سمینارهایی تشکیل میشد که گاه گاهی آقای کنت در آن شرکت میکردند.
آقای کنت یک شخصیت فرهنگی بلند پایه استرالیایی بود که از طرف یونسکو جهت اجرای طرح آموزشی ایران اعزام شده بود. تخصص وی در برنامه ریزی و آموزش علوم پایه بود. انسانی پر تلاش، با قدی بلند، چشمانی آبی و نافذ با پوستی سفید، موهای جو گندمی که همیشه لباس روشن و تمیز میپوشید و همواره کوشش میکرد تا نارساییهای آموزشی کشورهای جهان سوم را روشن سازد و روش صحیح در آموزش علوم را بیان کند. شدیداٌ اعتقاد داشت که آموزش علوم در مدارس باید به صورت گروهی اجرا شود. میگفت دانش آموزان باید به طور جمعی فعالیت کنند. با هم بحث و تبادل نظر نمایند. به یافتههای دیگران احترام بگذارند و مطالب را با دلیل و اجرای آزمایش یاد بگیرند.
از همکاران میخواست که به طور جمعی تلاش نمایند و با یاری رساندن به یکدیگر راه حلهای مختلف را بررسی و بهترین آنها را انتخاب نمایند.
در تدریس علوم آموزش با عمل را توصیه میکرد. استفاده از وسایل آزمایشگاه شرایط اساسی تدریس بود. سفارش دائمی او که در واقع«اداره کلاس به صورت شاگرد محوری» از آرمانهای طرح بود.
– فعالیتهای دبیرستان بهشت آیین
آشنا کردن دانش آموزان با تحقیق در روشهای علمی و خلق و خوی دانشمندان در مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاهها در تمام طول تدریس مورد تأکید بود. کار گروهی دانش آموزان از امتیاز ویژهای برخوردار بود. به طوری که دانش آموزان یاد گرفته بودند به طور گروهی کار کنند، کما این که خود همکاران هم یاد گرفته بودند به طور جمعی و با مشورت و استفاده از فکر و اندیشه دیگران فعالیت کنند.
در تدریس علوم از بخش سمعی و بصری وابزارهای ارتباط جمعی استفاده فراوانی میشد، میتوان گفت تقریباً تمام بخش های کتاب با استفاده از وسایل کمک آموزشی تدریس می شد. گروه تکنولوژی آموزشی به طور دائم فعالیت میکردند. تعداد زیادی فیلم، اسلاید، ترانس پرانسی، و وسایل کمک آموزشی دست ساخت دانش آموزان آماده شد.
– طرح درس نویسی یک وظیفه مهم و لازم تلقی میشد
در این طرح معلم موظف بود در هر هفته ۲۲ ساعت تدریس کند و ۱۴ ساعت یا کم تر به تناسب نیاز در مدرسه حضور داشته باشد و اضافه کار دریافت کند. با این حساب دریافتی او به خوبی پاسخگوی هزینه زندگی او بود و از این نظر فکر معلم آسوده بود. ضمناٌ در ساعتهایی که در مدرسه حضور مییافت باید :
• طرح درس تهیه کند، چون داشتن طرح درس از الزامات تدریس در مدارس تجربی بود.
• به عنوان دبیر در مدارس تجربی در گروه شرکت کند، اظهار نظر کند، تجربیات و یافته های خود را بیان و مصوبات گروه را اجراء نماید.
• در طرح سؤالات دائمی و حداقل برای آزمون های دوهفته یک بار با سایر همکاران هم رشته فعال باشد.
• طبق ضوابط تعیین شده از دانش آموزان کلاس خود و یا سایر کلاس ها، امتحان بگیرد و اوراق دانش آموزان را با حضور دانش آموزان به طور جداگانه و با نظر خودشان، تصحیح کند.
• در ساعات معینی به رفع اشکالات علمی دانش آموزان بپردازد،
• تحقیق کند، ، مطالبی را از کتابهای خارجی ترجمه نماید، و در اصلاح مطالب کتاب های درسی کلاس تلاش کند.
• کلاس فوقالعاده تشکیل دهد و در هر حال، برای بالا بردن کیفیت آموزش تلاش دائمی داشته باشد.
• کلاس های خود را به صورت جمعی و گروهی و با فرصت دادن به دانش آموزان اداره کند.
رئیس دبیرستان، معاونان، مدیران گروههای آموزشی و سایر کارکنان هر یک شرح وظایفی داشتند که باید اجرا نمایند. در طرح آموزشی ایران، آماده سازی و توجیه اولیای دانش آموزان مورد توجه خاص بود. لذا با تشکیل جلسات متعدد، والدین را برای یاری رساندن فرزندان خود و آماده کردن محیطی که دانش آموزان بتوانند به مطالعه و تحقیق بپردازند توجیه و تشویق میکردند.
هماهنگی بین همه همکاران مدارس تجربی ازجمله اصول اساسی طرح بود. برای این منظور علاوه بر گردهماییهای توجیهی قبل از شروع سال تحصیلی، در طول سال گردهماییهای خاص همکاران استمرار داشت. مدیران گروههای آموزشی موظف بودند در هر هفته در گروهی که با حضور همکاران تشکیل میدادند، نقاط ضعف و قوت فعالیتهای انجام شده را بررسی و مشکلات را بر طرف نمایند، علاوه بر اینها در تابستان سال ۱۳۵۶ در یک دوره نسبتاٌ طولانی در دبیرستان بهشت آیین، کلاسهای تدریس با شیوههای نو اجرا شد که تقریباٌ همه همکاران دبیرستان در آن شرکت داشتند.
از همه مهم تر، گروههای آموزشی موظف بودند که تمام مطالب وسایل آموزشی را با دقت هر چه بیشتر بازنگری نمایند. گروهها موظف بودند کتابهای درسی را فصل به فصل مورد مطالعه دقیق قرار دهند، انتقادات و ایرادات احتمالی را بنویسند، دلایل خود را ذکر نمایند و اگر نسبت به قسمتی از کتاب ایرادی دارند که باید حذف یا جایگزین شود حتیالمقدور آنچه باید جایگزین شود، بنویسند و مشخص نمایند. برای مثال اگر پیشنهاد میکردند فلان مسئله فیزیک باید حذف شود اولاٌ دلیل خود را به روشنی بیان کنند، ثانیاٌ مسئله جدیدی طرح نمایند که به جای آن قرار گیرد.
تفویض اختیار به مدیریت مدرسه یکی دیگر از نکات مورد توجه طرح بود. تنظیم بودجه مستقل برای پرداخت حق التحقیق همکاران، اجرای فعالیتهای فوق برنامه کم و زیاد کردن ساعتهای تدریس بعضی از موارد درسی، گردشهای علمی، توسعه آزمایشگاهها و کتاب خانه عمومی و تخصصی هر رشته، تشکیل جلسات سخنرانیهای توجیهی در زمینههای علمی، اجتماعی، مذهبی مورد توجه بود.
برنامه مشاور و راهنمایی نیز از کارهای موفق طرح بود که برای اولین بار در دبیرستان اجرا گردید. گروه مشاور مسائل عاطفی و خانوادگی دانش آموزان و ارتباط آن با میزان یادگیری و پیشرفت تحصیلی را مورد مطالعه دقیق قرار دادند و نتایج فعالیت خود را که بسیار سودمند بود در جزوههای مفصلی منتشر کردند. گاهی یک معلم را با دانش آموزان کلاس دعوت میکردند و مسائل مربوط به کلاس و روش تدریس را مطرح میکردند و دانش آموزان در یک محیط آزاد و در عین حال نظام یافته و جدی که به وسیله مشاوران اداره میشد، ایرادهای احتمالی را «رو در رو» تذکر میدادند با دبیر مربوطه نظر خود را جهت بهبود کیفیت تدریس بیان میکردند.
البته تمام این فعالیتها جهت یافتن یک راه حل منطقی برای تغییر بنیادی در نظام آموزش و پرورش بود؛ زیرا مطالعات نشان داده بود که به طور حتم ممکن نبود به یکباره نظام آموزشی را دگرگون ساخت. در دبیرستان بهشت آیین ضمن زمینه سازی برای تغییر تدریجی برنامهها، تنها یک واحد درسی تحت عنوان «اقتصاد خانواده» که متناسب با آموزش دختران بوده اجرا گردید که با موفقیت به انجام رسید.
در طول سال جهت ارزشیابی تمام مدارس تجربی کشور و بهره گیری از خلاقیتها و تجربیات سایر همکاران در استانهای دیگر سمینار سه روزهای در استانهای دیگر تشکیل شد که نتایج پر بار آن مورد استفاده همکاران محترم دبیرستان بهشت آیین قرار گرفت. در مجموع تلاشهای دبیران، مدیریت، دانش آموزان دبیرستان بسیار ارزشمند بود. حاصل همه فعالیتها، تجربیات و مقالههای سرشار از رهنمودهای فرهنگی، طرح درسهای نمونه برای همه درسها، پیشنهادهای اصولی و فراگیر و فرآوردههای تکنولوژی آموزشی با نهایت دلسوزی جمع آوری و در دفتر مرکز طرح جهت بهره گیری همگان طبقه بندی شده بود و میرفت که با استفاده از این منبع عظیم فرهنگی در تغییر نظام آموزشی استفاده شود که ضرورت انقلاب آن را متوقف ساخت.
باری در سال 1355 طرح آموزشی ایران به طور تجربی در سه دوره ابتدایی، راهنمایی و متوسطه در اصفهان و چند استان دیگر با موفقیت اجراء گردید. و من مسؤول گروه فیزیک طرح آموزشی ایران بودم.
بعد از انقلاب این طرح بسیار مفید و ارزشمند که می رفت تمام مشکلات آموزش و پرورش را در موضوع معلم و دانش آموز و کلاس و مدرسه را حل کند از دستور کار خارج کردند و ضربه مهلکی بود که بر پیکر آموزش و پرورش وارد آمد.
یقین دارم که اگر روزی بخواهند برای رفع مشکلات آموزش و پرورش تصمیم جدی بگیرند، یکی از راهکارهای مهم استفاده از طرح آموزشی ایران است. بخصوص که برای آماده شدن این طرح بودجه کلانی از پول مردم ستمدیده ایران هزینه شد.
اولین باشید که نظر می دهید