سیری در بزرگ ترین کتاب های جهان – کتاب مقدس – حسن شهباز

کتاب عهد جدید خود تاریخی است از توسعه و گسترش دین یهود. داستانی است جامع از قوم عبرانی که از حضیض درماندگی و گمراهی و تباهی به اوج توانائی و ثبات فکری و عقیدتی و اخلاقی راه می‌یابند، شرح این تلاش ها خود حماسه ای است جالب و عبرت انگیز. ماجرائی است راستین که از جهاتی ایلیاد و اودیسه هومر را تحت الشعاع قرار می دهد. این کتاب در حقیقت تاریخ برتری خداست.

مسیح در کتاب عهد جدید قهرمانی است که بنیان یزدان پرستی را استوار می سازد و به فرمانروایی جاویدانی ایزدان و ارباب انواع پایان می بخشد. همین عبرانی ها خود بندۀ خرافات خویش بودند. از افعی و گاو و صخره و بت سنگی و چوبی را می پرستیدند تا ارواح تپه ها و مغالها والوهیم (Elohim)  نام خدای عبرانی ها برهم خدایان اطلاق می شد و تا آن زمان که «یهوه» (Yahweh) ظهور نکرده بود پروردگاری به قدرت او وجود نداشت. {{{نام یهوه ظاهراً ماخوذ از نام «یاهو» Yaho رب‌النوع کنعانی است. یاهو گویا خدای رعد بوده و در کنکاشهای علمی و متعاقب آن حفریاتی که در سوریه بعمل آمد، بیکرۀ این رب‌النوع را یافتند}}}(سال ۱۹۳۱ میلادی).

حسادت یهوه بر دیگر ایزدان، به جهان قدرت نمائی دیگر خدایان پایان بخشید و پیروان خود را برآن داشت که مظاهر دیگر ایزدان را نابود سازند و به سوی یکتاپرستی روآورند. یهوه در آغاز عالم مطلق و واقف برهمه چیز نبود. اشتباهات بسیار مرتکب می شد. گاهی منتقم و ستیزه جو بود و همین خوی ستیزه جوئی او پیروانش را بخاک و خون می کشید. اما هر چه بود این خدا عبرانی ها را بدور خود گرد آورد بود و از پراکندگی اجتماعی و فکری رهائی بخشیده بود.

پرستش او نهال امید را در دل آنان پرورش داد. او رفته رفته پروردگار تهی دستان و ستمدیدگان شد و نیکی و یاری و شفقت و دلسوزی را بین پیروان خود ترویج کرد. شئول (Sheol) یا عالم اسفل که برای عبرانی ها برزخ ظلمت بود کیفری شد که هرکس از نیکی سر باز زند و به سوی بد کاری روی آورد پس از مرگ مجازات او خواهد بود. {{{ وجود دنیای زیرین عقیده پارسی ها و مصری ها بود. مسئله برزخ ودوزخ را قوم یهود از معتقدات این دو قوم گرفته بودند}}}}.یهوه ـ این یکتا ایزد عبرانیها ـ قهرمانی شد که تورات بازگوکنندۀ قدرت نمائیهای اوست.

تورات با سفر پیدایش آغاز می شود و با صحیفۀ ملکی نبی پایان می گیرد. سفر پیدایش داستان آفریدن آسمان ها و زمین به وسیلۀ خداست. وقتی پروردگار، زمین تهی و بایر را می بیند که همه جا تاریکی بر پهنۀ آن گسترده، فرمان می دهد که نور بر عرصه جهان گسترده شود و از این دم تاریکی و روشنائی و شب و روز بوجود می آید. بر صفحۀ بایر زمین، به فرمان او، درخت و گیاه می روید. در دریاها جانوران و بر خشگی ها پرندگان و دیگر جانداران زندگی آغاز می نهند و همین که خاک پهناور زمین آماده قبول بشر می گردد خداوند آدم و حوا را می آفریند و آنگاه دو فرزندان آنها هابیل و قائن پای به عرصه وجود می نهند و سرانجام قائن مرتکب نخستین قتل نفس می گردد و برادرش هابیل را بر خاک هلاک می افکند.

دیگر سفرها یا جزوه های این بخش از تورات، اسفار لاویان، اعداد و تثنیه  خادم موسی آغاز می شود که بخشی است از وقایعی  که پس از درگذشت موسی به وقوع پیوسته، سپس کتب داوران شروع می‌شود و این دورانی است که هنوز قوم بنی‌اسرائیل برای خویش پادشاهانی اختیار نکرده بود و گروهی از قضات حاکم برسرنوشت آنان بودند.

در فصول پادشاهان که پس از کتاب روت و شموئیل نبی آغاز می‌شود با سرگذشت دلانگیز داود و سلیمان آشنا می‌گردیم که از کتب بسیار جالب و خواندنی تورات است. زبور داود و امثال سلیمان و کتاب جامعة سلیمان و همچنین غزلیات و بخش ویژه‌ای از کتاب عهد عتیق را بوجود می‌آورد که محتوای آن بیش از آنکه رنگ تاریخ یا مذهب را داشته باشد به ادب و هنر و ذوق نزدیک است.

همین فصول تورات است که این اخلاق نامه، یا دین نامه، یا وقایع نامه را از صورت یک کتاب خشک بیرون می‌آورد و به آن جلوه‌های یک شعرنامه، داستان نامه و عشق نامه می‌دهد. زندگانی خود سلیمان و سلطنت چهل سالۀ او که با خردمندی و زیباپرستی و هنردوستی همراه است خود از هر قصه‌نامه‌ای شورانگیزتر و عبرت‌آموزتر است. داستان سفر ملکه سبا و عشق و ازدواج او با شاه سلیمان از ماجرا هائی است که جاودانه در مخیله هر شاعر یا داستانسرا یا تاریخ‌نویس نقش بسته و هربار به صورت یک منظومۀ تازه یا نمایشنامه جدید یا فیلم و کتابی درمی‌آید.

با خاتمه‌یافتن سلطنت چهل سالۀ شاه سلیمان، بار دیگر آفتاب اقبال قوم بنی‌اسرائیل غروب می‌کند و عبرانی ها در ظلمت پراکندگی و دودستگی و تباهی قرار می‌گیرند.

صحایف تورات پس از سلیمان و ذکر غزلیات او، به‌ سرگذشت انبیاء رو می‌کند و از اشعیاء نبی، ارمیاء نبی، حزقیال نبی، دانیال نبی، هوشع نبی، و دیگر انبیاء تاملکی سخن به میان می‌آورد. این انبیاء چه می‌کرده‌اند و در زندگانی عبرانیها چه نقشی داشته‌اند؟ اقوام ستمدیده و انسان های بی‌پناه به‌ هنگام نزول بلا و تها جم مصیبت ها، نیاز به‌ پناهگاه هائی دارند که در آنجا اندوه خویش را از زیاد ببرند و آرامش خود را بازیابند. این انبیاء غم خواران قوم عبرانی بودند که به‌آنان قوت قلب و نیروی بردباری می‌بخشیدند.

در سال ۷۳۳ پیش از میلاد مسیح، وقتی «سناخریب»(Sennacherib)  پادشاه توانا و بیدادگر آشور برخاک فلسطین حمله برد و اورشلیم را به‌محاصره گرفت حزقیا شهر را تسلیم نکرد و محاصره به مدت یک سال ادامه یافت. بروز قحط و غلا در شهر و از آن بدتر بیماری طاعون مانند اجل ساقه حیات مردم را درو می‌کرد و در این دوران، اعتماد به «یهوه» و مواعظ همین انبیاء بود که آنان را به‌ پایداری و ایستادگی ترغیب می‌کرد و چنانکه نوشته‌اند سناخریب از بیم آنکه طاعون بین افراد سپاه او بروز نکند ناچار از ادامۀ محاصره چشم پوشید و به نینوا بازگشت.

در دوران اسارت قوم بنی‌اسرائیل در بابل، یهوه از طریق انبیاء خود مانند حزقیال و دانیال به مردم اسیر و ستم کشیده پیام می‌فرستاد که دیر یا زود دوران این اندوه آنان به سر خواهد رسید و رهائی بخشی ظهور خواهد کرد که به‌ آنان شادی و آرامش و اعتماد خواهد داد.

این منجی یکبار به‌صورت کوروش شاهنشاه بزرگ هخامنشی ایران ظهور کرد که آنان را از بند عبودیت بابلی ها نجات بخشود و آزادی و استقلال آنان را به خود بازگرداند.

برای باردیگر پیام یهوه این بود که «خادمی ظهور خواهد کرد که کفارۀ گناهان ابناء بشر را با قبول رنج خویش خواهد پرداخت» و این‌بار مسیح در این سرزمین محنت دیده ظاهر شد و محرومان و بینوایان به سوی او روی کردند و نوای آزادی و شادکامی را از زبان وی شنودند و چنانکه در کتاب عهدجدید آمده است این منجی پاکدل و مهربان که پیامش «بردباری و صلح جوئی و شفقت به‌دیگران» بود سرانجام خود به دست دشمنان برچوبه صلیب جان‌سپرد و از این‌راه کفارۀ معاصی عصیانکاران را پرداخت.

********

کتاب مقدس در اصل به‌سه‌زبان نگاشته شده بود: کتاب عهد عتیق به‌ دو زبان عبرانی و کلدانی و کتاب عهد جدید به‌ زبان یونانی. اما سالیان متمادی است که این دو کتاب به‌ همۀ زبان های زنده و مردۀ جهان ترجمه شده است و چنانکه پژوهش های کتاب‌شناسان نشان می‌دهد هیچ‌کتابی در سراسر عالم تا به‌امروز به‌اندازۀ کتاب مقدس نوشته یا خوانده نشده است.

کتاب عهد عتیق، یا تورات، دارای ۳۹ کتاب است و کتاب عهدجدید، یا انجیل، دارای ۲۷ کتاب. بدین ترتیب این مجموعه ۶۶ کتاب در خود دارد. تعداد ابواب تورات ۹۲۹ است و تعداد ابواب انجیل ۲۶۰ و به طورکلی، چنان که دوستداران کتاب مقدس حساب کرده‌اند تورات ۴۳۹۵۲ کلمه و انجیل ۲۵۳۱۸۱ کلمه دارد و این شمارۀ کلمات نشان می‌دهد که کتاب عهد عتیق از نظر محتوی بیش از سه‌برابر کتاب عهد جدید است.

کتاب مقدس را از نظر مضامین می‌توان به‌چند بخش تقسیم کرد:

قسمتی که از نظر مطالب تاریخی حائز اهمیت است و این ابواب بازگوکنندۀ دوران حیات قومی است که تقریباً از یکهزار سال قبل از میلاد مسیح برای بقای خویش مبارزه کرده‌اند و حوادث گوناگون زمان را پشت سر نهاده‌اند.

دیگر بخشی که مربوط به‌گفته‌های انبیاء است و در خلال این سطور می‌توان به‌ نحوۀ تفکر و زندگی و معتقدات ملتی دست یافت که از صخره و سنگ کوهستان می‌پرستیدند تا ارواح مفاک‌نشین و دره‌نشین.

دیگر قسمت‌هائی‌ست که جنبۀ داستانسرائی دارد و در حقیقت متضمن حکایات و روایات و قصه‌های دلپذیر است. همین روایات دلانگیز و روحنواز است که ارزش ادبی این مجموعه‌را بالامی‌برد و آنرا در شمار نوشته‌های دوست‌داشتنی فکر بشر درمی‌آورد.

دیگر ابوابی است که متضمن نوشته‌های تغزلی انبیاء است. زبور داود و غزلیات سلیمان یکی از کهن‌سال ترین میراث های شعری است که از دوران عتیق به‌ما رسیده است و شگفت‌آور این که همین امروز هم بر دل و جان خواننده می‌نشیند.