نقش و تأثير قرآن كريم در زندگي مسلمانان
دكتر سيدحسين نصر – ترجمه دكتر انشاءالله رحمتي
با توجه به اينكه قرآن تجلي اصلي دين اسلام است، بنابراين هرآنچه با قرآن، وحي بي كم و كاست كلمه خداوند، مرتبط باشد، مقدس است ـ افكار، احكام، قوانين و ديگر وجوه پيام آن، تا حضور فيزيكي متن مقدس قرآن كه مسلمانان آن را با تكريم مي‌خوانند و با خود حمل مي‌كنند و در جاي‌هاي عزيز خانه خويشش مي‌نهند ـ تا صداي تلاوت قرآن كه در همه زندگي همراه ايشان است، جملگي مقدس‌اند.
«شهادتين» كه يكي گواهي بر يگانگي خداوند و ديگري گواهي بر رسالت پيامبر اسلام(ص) است، و هر دو آياتي از قرآن كريم است، نخستين كلماتي است كه در گوش نوزاد خوانده مي‌شوند و در بيشتر موارد، آخرين كلماتي هستند كه يك مسلمان در آخرين لحظات آگاهي‌اش پيش از مرگ، به زبان مي‌آورد. در فاصلة ميان اين دو وقت كه بدايت و نهايت عمر بشر بر روي زمين است، زندگي مسلمانان سرشار از حضور قرآن است. نواي تلاوت قرآن، تقريباً هميشه در شهرهاي بزرگ و كوچك اسلامي و حتي در روستاها طنين‌انداز است و آن هم به شيوه‌اي عطر و بوي آن، فضايي را كه مسلمانان سنتي در آن به سر مي‌برند، عطرآگين مي‌سازد. هر عمل مثبت، از دست بردن به غذا تا ترك خانه به قصد كار، تا استقبال از مهمان، تا شروع به نوشتن نامه يا كتاب، يا هر كار مشروع ديگر با عبارت تبرك‌آميز «بسم‌الله‌الرحمن‌الرحيم» شروع مي‌شود كه آغازگر خود قرآن نيز است و اين اعمال، معمولاً با عبارت قرآني ديگري يعني «الحمدلله» پايان مي‌پذيرد.
آنچه را از قبل روي داده است، با تعبير قرآني ديگري يعني «ماشاءالله» متذكر مي‌شوند؛ با اين هدف كه مؤمنان مطمئن شوند كه هيچ چيز بدون اراده خدا روي نمي‌دهد.
و از حوادثي كه اميد است در آينده واقع شود، با عبارت «انشاءالله» تعبير مي‌كنند و اين آيه ديگري از قرآن است به اين معنا كه «اگر خدا بخواهد» و بدين‌سان تأييدي است بر اينكه آينده نيز از آن خداست و همه حوادث آينده، به ارادة الهي رقم مي‌خورد.
قرآن كريم هم در شادي و هم در غم، هم در مجلس ازدواج و هم در مجلس ترحيم، هم در موقعيت‌هاي فردي و هم در رويدادهاي اجتماعي، تلاوت مي‌شود. غالباً افراد قرآن را هم در اوقات خصوصي كه با خداي خويش تنها هستند، و هم در افتتاح همايش‌ها يا مجالس شورا، انتصاب مقامات سياسي يا حتي رويدادهاي ورزشي، تلاوت مي‌كنند.
مي‌توان گفت گوهر جان و روح مسلمان، چه مرد و چه زن، به مانند كاشي معرّقي است كه از تأثير آيات قرآن بر گوهر بشر، ساخته شده است. قوانيني كه مسلمانان برحسب آنها زندگي مي‌كنند، يا هنجارهاي اخلاقيي كه بايد در زندگي از آنها پيروي كرد، ريشه همة معرفت اصيل و اصل و روح همة گونه‌هاي هنر كه مي‌توان آنها حقيقتاً اسلامي خواند، همه و همه بر قرآن كريم مبتني است؛ ولي همه ماجرا فقط اين نيست، بلكه قرآن در روح و جان مؤمنان در همة آنات زندگي، حيّ و حاضر است و فرقي نمي‌كند كه مؤمن در حال عشقبازي باشد، درگير پيكار در ميانه جنگ باشد يا سرگرم فعاليت اقتصادي. هر قدر هم كه دربارة نقش قرآن در زندگي مسلمانان قلم‌فرسايي شود، به هيچ وجه نمي‌توان همة ژرفاي موضوع را به تصوير كشيد؛ زيرا قرآن همة ابعاد زندگي فرد مسلمان، از جسم تا نفس و قواي باطني آن، تا ذهن، عقل و روح، را تحت تأثير خويش قرار مي‌‌دهد.
قرآن كه سنت پيامبر(ص) مكمّل آن است، حتي به شيوة ظريف و لطيفي بر همة جوانب ادب تأثير مي‌نهد؛ ادب نه فقط شامل افكار، گفتار و كردار، بلكه حالات بدني و قواي جسماني را نيز شامل مي‌شود؛ يعني اينكه مسلمان سنتي به هنگام قدم‌زدن يا سخن‌گفتن، ورود به مسجد، نشستن در يك جمع يا سلام‌كردن به ديگران، چگونه ظاهر شود، بخشي از ادب اوست. به علاوه قرآن كريم قواي باطني، به‌ويژه حافظه را دگرگون مي‌كند و حتي بر رؤياهاي مؤمنان تأثير مي‌گذارد.
تا آنجا كه به حافظه مربوط است، هيچ مسلمان عاملي نيست كه چيزي از قرآن را از بر نباشد. خود قرآن كريم، حافظه را تقويت مي‌كند و در تربيت اسلامي سنتي بر حفظ كردن، بسيار تأكيد مي‌شود. نظام آموزش سنتي با مدارس قرآني به قصد آموزش از همان دوران نوجواني آغاز مي‌گردد و در اين نظام آيات قرآن در حافظة فراگيران نقش مي‌شود و در همة زندگي ايشان را به كار مي‌آيد. بديهي است كه اين معنا در مورد همة آن مسلماناني كه هم كه خالق آثار فكري و هنري در عالي‌ترين سطح خلق بوده‌اند، صدق مي‌كند. وقتي ابن‌سينا (متوفي به 428ق/1037م)، بزرگترين فيلسوف ـ دانشمند مسلمان، كتاب «القانون في الطب» را كه يگانه اثر بسيار تأثيرگذار در طول تاريخ طب است، به رشته تحرير درآورد، حافظه‌اش به اندازه زماني كه در تفاسير خويش بر قرآن را مي‌نوشت، از آيات قرآن سرشار بود و همين امر كل نگرش وي به معرفت و علم طبيعي را تحت تأثير قرار مي‌‌داد.
اين گونه نبود كه بزرگترين شاعران عارف مسلمان مانند حلاّج، ابن فارض، ابن عربي، عطّار، مولوي و حافظ، شاهكارهاي شعري بزرگشان را با واداشتن خويش به تمركز و توجه ويژه به آيات قرآن، خلق كنند، بلكه قرآن كريم از قبل در حافظة ايشان حضور داشت و روانشان دگرگون مي‌ساخت، و بنابراين در جريان خلق آن اشعار زيبا، اين كتاب از قبل در حكم اصلي‌ترين ركن نيروي خلاق آنان بود. آشنايان با تاريخ ادبيات آلماني مي‌دانند كه گوته و روكرت از قرآن كريم تأثير پذيرفته‌اند. مي‌توان حدس بزنند كه بايد اين تأثير در ادبيات خود امت‌هاي اسلامي، به مراتب عظيم‌تر بوده باشد.
هنرها و علوم اسلامي
درباره هنرها و علوم اسلامي به طور كلي، نيز همين را مي‌توان گفت. در زمينه هنرهايي كه بر زندگي روزمره تأثير مستقيم دارند، نه فقط روح، مبادي اين هنرها و همچنين از بسياري جهات قالب‌هاي آنها، بلكه سمت و سوي آنها نيز از قرآن گرفته شده است. خوشنويسي، معماري و خوش‌خواني قرآني، اصلي‌ترين هنر قدسي اصلي اسلام، همه به لطف قرآن پا گرفتند. هنر مقدس شمايل‌نگاري كه به علاوه به دليل تعاليم قرآن در مسيحيت، آيين هندو و آيين بودا، حائز اهميت بسيار است، نتوانست در جهان اسلام، نشو و نمايي داشته باشد.
قرآن است كه رشد هنر مقدس در اسلام را موجب شد. در زندگي روزمره مسلمانان، يكي از وجوه عملي قرآن كريم، نقش آن در محافظت از مسلمانان است. در خود قرآن آمده است كه خداوند حافظ قرآن است و كلام او نيز حافظ مؤمنان است. پيام قرآن، اگر بدان توجه شود، مردان و زنان مسلمان را از گناه و خطا حفظ مي‌كند و در عين حال حضور فيزيكي‌اش را حافظ مؤمنان از خطرهاي بيروني مختلف مي‌دانند. به همين دليل، بسياري از مسلمانان قرآن يا برخي از آيات آن را به خود مي‌آويزند به هنگام اقدام به سفر از زير قرآن رد مي‌شوند، و در روزگاران قديم حتي بر زره‌هايي كه سربازان رزمنده به تن مي‌كردند، آياتي از قرآن نوشته مي‌شد. به علاوه به همين دليل، نه فقط بر بالين شخص متوفي قرآن مي‌خوانند، بلكه خود قرآن را در نزديك سرش قرار مي‌دهند تا حافظ او در سفر آخرت باشد.
درمان
مسلمانان همچنين به هنگام ابتلاي به بيماري جسمي و روحي، به دليل تأثير درمانگرانه قرآن، از آن شفا مي‌جويند. يك علم سنتي مستقل هست كه به همين نيروي شفابخشي برخي از آيات قرآن مي‌پردازند و در همه جوامع اسلامي، حكايات بي‌شمار در خصوص تأثير اعجازآميز اين آيات بر سر زبان‌ها است. به علاوه، اين جنبة قرآن، منشأ شيوه‌هايي در طبّ عاميانه مانند فروبردن كردن آيات خاصي از قرآن در آب و سپس نوشيدن آن آب است.
سرانجام اينكه، براي تعيين اعمال آينده نيز از قرآن كمك مي‌گيرند. هنر اسلامي معروف به استخاره، كه برخي آن را «bibliomancy» ترجمه كرده‌اند ـ گو اينكه اين معادل فقط بيانگر يك جنبه مفهوم استخاره است ـ بدين صورت است كه ابتدا نمازهاي مستحبي مي‌خوانند و سپس قرآن را مي‌گشايند با اين هدف كه به قرآن مراجعه مي‌كنند با اين هدف كه تصميم صحيح را به آنان الهام كند و تعيين اينكه عمل مهم خاصي را بايد انجام داد يا انجام نداد، نيست. در موقعيت خاصي كه عقل بشر يا احكام شرع معيارهايي كافي براي تصميم به فعل يا ترك امري نيست غالباً به استخاره متوسل مي‌شوند. گاهي به افراد برخوردار از موهبت هنر استخاره مراجعه مي‌كنند و گاهي خودشان استخاره مي‌كنند. بسياري از افراد وقتي قصد ازدواج دارند، پيش از آنكه تصميم نهايي را بگيرند، ابتدا استخاره مي‌كنند.
همين طور است در مورد كساني هم كه براي مثال در خصوصي مهاجرت به مكان ديگر، انتخاب پزشك براي درمان يك بيماري وخيم، تغيير شغل يا تصميم درباره مسير تحصيل يا حرفه مادام‌العمر، دودل هستند. برخي مؤمنان در اين مورد افراط مي‌كنند و مثلاً براي اينكه آيا فلان غذا را بخورند يا نه، به استخاره متوسل مي‌شوند؛ ولي اين تحريفي در كاربرد استخاره است و بسياري از مراجع ديني از آن نهي مي‌كنند. بر طبق گفته معروفي، وقتي استشاره روشن، يعني دلالت مبتني بر احكام شرع و يا عقل خداداد موجود است، حاجت به استخاره نيست.
بنابراين قرآن بنياد جميع جوانب زندگي و تمدن اسلامي است. قرآن حقيقتي قدسي است كه در همه زندگي مسلمانان، همراه راه است. هم وسيله‌اي براي تشخيص ميان حقيقت و خطا، معيار قضاوت درباره اعمال آنها است و هم حافظ آنها و فيض و آرامش است. هم داور آنهاست و هم دوست آنها. هم عشق به خدا و هم بيم از خدا، هر دو را به روان آدمي تلقين مي‌كند، قرآن براي مؤمنان، يك كتاب بي‌جان نيست، بلكه كلام زنده خداوند است. آيات، كلمات و حتي حروف آن، موجودات زنده‌اي هستند كه با مؤمنان سخن مي‌گويند و به صورت رازآميزي، سخن آنان را نيز «مي‌شنوند». اين متن مقدس، همراه هميشگي مؤمنان از آغاز تا انجام زندگي و حتي در فراسوي زندگي زميني در سفر به سوي حقيقتي است كه قرآن از آن نازل شده است. اطلاعات شماره 26567
اولین باشید که نظر می دهید