رفتن به نوشته‌ها

اندیشه های اخلاقی و فرهنگی در شعر فارسی(بخش نهم) بهار

 

 

 

 

بهار

فراگیری دانش و هنر- نیکی و نیکنامی-

سعی و کوشش و امید راستگوئی و سنجیده‌گوئی

محمدتقی بهار (ملك‌الشعراء) فرزند ملك‌الشعراء آستان قدس رضوی محمد كاظم صبوری خراسانی است که به جهت کسب کمالات و تحصیلات و ذوق فطری در اوان جوانی در زمره گویندگان صاحب نام قرار گرفت و چون علاوه بر شاعری روزنامه‌نگاری مبرز و نویسنده و محققی عالیقدر و سیاستمداری پرشور بود نوشته‌های او اثرات عمیقی در بنیاد مشروطیت ایران گذاشت.

بهار از آنگونه شعرائی است که شعر را با سیاست آمیخت و در قالبی نو بریخت و از این رو سبك شعر و طرز تفكر او با شعرای قبل از او تفاوت فاحش دارد.

بهار به عقیده بسیاری از محققین و صاحب‌نظران بزرگ ترین گوینده فارسی در چند قرن اخیر است، فصاحت و روانی واستحکام و نوآوری از مختصات شعری این گوینده است و چون روحی حساس و قلبی رفیق داشت و از طرفی با ادبیات قدیم و جدید نیز آشنائی کامل داشت اندیشه‌های او در زمینه‌های اخلاقی و فرهنگی قابل تأمل بیشتر و مطالعه‌ای دقیق‌تر است. از نظر زندگی سیاسی چندین دوره به نمایندگی مجلس شورا انتخاب گردیده و یکبار هم به وزارت فرهنگ برگزیده شده است.

بهار از شیفتگان بهره‌وری از دانش و بینش است و در سروده‌ هایش  مکتونات قلبی او را می توان جستجو کرد در قصیده که با مطلع زیر:

زندگی جنگست جانا بهرجنگ آماده شو

نیست هنگام تامل بی درنگ آماده شو

سروده است تیره بختی را دربی‌ دانشی و سعادت و نیکبختی را در تحصیل دانش می داند و مردمان زمان را به پیش گرفتن از مردمان مغرب زمین تشویق می کند:

علم یکتا گوهر است و کاهلی کام نهنگ

تا بری این گوهر از کام نهنگ آماده شو

حاصل فرهنگ جز مهر و محبت هیچ نیست

تا از این فرهنگ یابی فر و هنگ آماده شو

گربه گیتی علم و دانش را نجستی رنگ رنگ

تیره بختی را به گیتی رنگ رنگ آماده شو

ای پسركسب هنر كن تا كه نام آور شوی

ور بماندی از هنرها بهرننگ آماده شو

ساز چوگانی ز رسم مشرق و گوی فرنگ

پس برای بردن گوی از فرنگ آماده شو

نمونه بسیاری از دانش‌ دوستی و فضیلت‌ پرستی همچنین مبارزه و عناد با جهل و نادانی در اشعار بهار دیده می شود از آن جمله:

در جهل مباش و دانش اندیش

كز جهل نرفت کاری از پیش

زنهار به فکر کار خود باش

بیگانه چنین مباش از خویش

با داروی فکر تا توانی

میکوش به مرهم دل ریش

غافل منشین که بخت یار است

هشیار نشین که وقت کار است

******

با علاقه و اصراری که برای تحصیل دانش و بهره‌ وری از آن و همگامی با مردمان مترقی دارد به سنت های ملی و قومی بسیار پای‌بند و علاقه‌مند است، فضائل و مکارم اخلاقی نیاکان را همواره در نظر دارد و رعایت آنرا لازم می داند در قصیده‌ای که مطلع آن:

به هوش باش که ایران تورا پیام دهد

تورا پیام به صد عز و احترام دهد

می باشد این نوع احساسات و تفکرات شاعر به خوبی هویداست به شرح زیر:

تو پای‌بند زمینی و رشته ایست نهان

که با گذشته تو را ارتباط  تام دهد

به کارنامه پیشینیان نگر بد و خوب

که تلخ کامیت آرد پدید و کام دهد

به علم خویش بكن تکیه و به عزم درست

که علم و عزم تو را عزت و مقام دهد

ولی ز سنت دیرین متاب رخ زیرا

به ملك سنت دیرینه احتشام دهد

مباش قره به تقلید غربیان که به شرق

اگر دهد هنر شرقی احترام دهد

کجاست آنکه جوانمردی و فضیلت را

به یاد مردم درمانده عوام دهد

کجاست مرد جوانمرد و خواستار شرف

که سود خویش زکف بهر سود عام دهد

نمونه کاملی از نوع اندیشه‌های عالی انسانی و تفکرات پرارزش و روشن‌بین بهار را می توان در قصیده با مطلع:

هركرا مهر وطن در دل نباشد كافراست

معنی حب الوطن فرموده پیغمبر است

مشاهده کرد که در آن درسی از وطن‌ پرستی و جوانمردی و دانش‌ دوستی و بی‌نیازی و استغناء و مبارزه با حرص و آز و علاقه مندی به وطن وهمنوعان به همگان داده است:

مردن اندر شیرمردی بهتر از ننگ فرار

کادمی را عاقبت سیل فنا در معبراست

گر بیاید مرد باری خیز و در میدان بمیر

مرگ در میدان به ازمرگی که اندر بستراست

مردن از هر چیز در عالم بتر باشد ولی

بنده بیگانگان بودن زمردن بدتراست

تکیه گاهی نغز تر از علم و استغنا مجوی

هر که دارد علم و استغنا شه بی‌افسراست

از طمع پرهیز كن زیرا که چون قلاب دار

هر چه سعی افزون نمایی عقده اش محکم تر است

                                                      مردم آزاده را بیغوله فردوسی است لیک
مرد حرص و آزار را فردوس کام اژدراست
در ره کسب شرف باید گذشت ازمال و جان
تانپنداری که دنیا خود همین خواب و خوراست
دوستدار خلق شو تا مردمت گیرند دوست
هر که را مهری بیماید خدایش رهبر است
در ره فرهنگ و داتش رو که بهر گار ملک
ملک بی فرهنگ و بی دانش درخت بی بر است
در ره تقوی و دانش رو که به کار ملک
پیر دانشور به از برنا نادانشور است

*******

برای انسان تا آنجا که ممکن است باید در مورد همنوعان مخصوصاً آنکه نیاز بیشتری دارند نیکی و احساس جای آورد، اگر زمانی انجام اعمالی از نیک و ید هردو برای ما یکسان مقدور است. چه بهتر که نیکی را بر بدی بگرینیم تا نام نیک که بهترین ثمره انجام کار پسندیده است برای ما باقی بماند:
بزرگان که نام نکو برده اند
                                                           به جای بدی نیکویی کرده اند
کسی کش بدی کرده ای زینهار
از او هیچگه چشم نیکی مدار
نکویی  کن و مهربانی و داد
                                                            بود کان بدی ها نیارد به یاد
تو گر باشریفی بدی کرده
                                                         چنان دان که نابخردی کرده ای
شریف ازشرافت بیخشایدت
                                                         ولی آن بدی خود به جنگ آیدت
 آنکه برای انجام کار نیک و صحبت و سیر در طریق انسانیت و مردمی به دیگیران پند و اندرز می دهند باید خود به آنچه می گویند و از سایرین انتظار دارند، معتقد و به آن عمل نمایند:
تو بر نیکوئی پشت پا میزنی
                                                           پس آنگه به نیکی صلا می زنی
تو بد را نخستین زخود دور کن
                                                             سپس دیگران را ز بد دور کن
تب آلوده درمان تب چون کند
                                                      «رطب خورده منع رطب چون کند»
چو حاکم کند می شبانگاه نوش
                                                           نبندد به حکمش دکان میفروش
کسان بهره یابند از آثار خویش
                                                             که خود کار بندند گفتار خویش

******

 پیگیری در کار و تحمل رنج و کوشش و فداکاری و نهراسیدن از مشکلات و موانع برای رسیدن به مقصود لازم است چه آنکه در مقابل وقایع و پیش آمدهای زندگی زبون و هراسناکند و نمی تواند در رسیدن به هدف امیدوار باشد، کم تر شاهد پیروزی و موفقیت رادر آغوش می گیرند، داستانی که بهار در این زمینه سروده است بهترین نمایانگر تفکر او در تحمل رنج برای کامیابی است که ایبایتی از آن نقل می گردد:

برو کار میکن مگو چیست کار

که سرمایه جاودانی است کار

                                                            نگر تا که دهقان دانا چه گفت
به فرزندان چون همی خواست خفت
                                                           که میراث خود را بدارید دوست
که گنجی زپیشینیان اندر اوست
                                                            من آن را ندانستم اندر کجاست
پژوهیدن و یافتن با شماست
                                                            پدر مرد و پوران به امید گنج
به کاویدن دشت بردنـد رنج
                                                              به گاوآهن وبیل کندند زود
هم‌اینجا. وهم‌آنجا و هرجا که بـود
                                                       قضا را در آن سال از آن خوب شخم
زهر تخم برخاست هفتاد تخـم
                                                             نشد گنج پیدا ولی رنجشان
چنان چون پدر گفت شد گنجشان

******

داستان دیگری به همین مضمون سروده‌است که گویا اقتباس از متون خارجی است ولی در هر حال درسی از بردباری و شکیبایی و استقامت و همچنین کوشش و امید به خواننده داده است:
جدا شد یکی چشمه از کوهسار
                                                          به ره گشت نا گه به سنگی دچار
به نرمی چنان گفت با سنگ سخت
                                                          گرم کرده راهی ده ای نیکبخت
جناب اجل کش گران بـود سر
                                                        زدش سیلی و گفت دور ای پسر
نشد چشمه از پاسخ سنگ سرد
                                                           به کندن در استاد و ابرام کرد
پی افکند و کاوید و کوشش نمود
                                                         کز آن سنگ خارا رهی برگشود
برو کارگریـاش و امیـدوار
که از یاس جز مرگ ناید به بار
گرت پایدارى است در کـارها
                                                           شود سهل پیش تو دشوارها

*******

از نوآوری های بهار در شعر و شاعری که نمونه‌ای از تفکرات این شاعر و چه امتیازش با گویندگان پیش از اوست. سرودن قضايد و غزليات و داستان هائی با موضوع های تازه و مضامین کاملاً متفاوت با سایر گویندگان است. در ایبات زیر که در توضیح بیشتر ورزش سروده است این اختلاف سبك و نظر کاملاً مشهود است که در خواننده تولید هیجان و تحرک می‌نماید
                                                          تن زنده والا به ورزندگی است
که روزندگی مایه زنـدگی است
                                                         به ورزش گرای و سرافراز باش
که فرجام سستی سرافکند گی است
                                                               به سختی دهد مرد آزاده تن
که پایان تن‌پروری بندگی است
                                                             کسی کو توانا شد و تندرست
                                                        خرد را به مغزش فروزندگی است
زورزش می‌اسای و کوشنده باش
                                                        که بنیاد گیتی به کوشندگی است
درخشیدن این بلند آفتاب
                                                        زبسیار کوشی و گردندگی است
نیاکانت را ورزش آن مایه‌داد
                                                     که شهنامه ز ایشان به تابندگی است
تو نیز از نیاکان بیاموز کار
                                                   اگر در سرت شور سر زندگی است

******

از جمله پندهای اخلاقی و دستورهای مفید زندگی که در دیوان بهار مشاهده می‌گردد اندرزهای حکیمانه‌ایست درباره راستی و راسخگویی و سخن‌سنجیده و درست و به موقع گفتن و رعایت حد اعتدال و کفایت در سخن‌گوئی و صراحت‌ لهجه و شهامت در گفتار است اما با این‌ همه ازخموشی و کم‌گوئی نیز غافل نبوده و در موارد گوناگونی خواننده را به‌آن تشویق نموده زیرا چه بسیار سر‌هاکه به‌جرم گفتار به تیغ تیز سپرده شده است:
 بگو راست ور بیم جان داردت
کـه خـود راستی درامان داردت
نـگـر تا گـه پیغمبر چـه گفت از خـرد
«به‌گور است هـر چند مـرگ آورد»
نه هر راست را بـایـدت گـفت تیـز
نگـر تـا نگـوئـی به جز راست چیز
کـجا فتنه خـیـزد ز گفتـار راست
خمـوشی گـزیـدن در اینچـا رواست
******
 سخن چو گوئی سنجیده‌گـوی در مجلس
که از کلام نسنجیده خوار گـردد مـرد
درست‌گـوی و ادب وز ره گزافه مـرو
صریح باش و به‌جد گوش و گرد هزل مگر
بساسخن که از او خواست بحث و جنگ وقتال
بسـا عمل‌ که از او زاد رشك و كین و نبرد
گر آنچه گویی دانـی بـری فراوان‌سود
ور آنچه دانـی گـوئی کشی فراوان درد
نه هر که هر چه توانست گفت باید گفت
نه هر گه هر چه توانست کرد باید کرد
********
درست‌گویی و بهنگام‌ گویی و نیکوگوی
که سخت مشکل کاریست کار گفت و شنود
اگر سلامت خواهی به هر مقام، زبان
مکن دراز که آن‌خنجری است خون‌آلود
خموش باش چه بسیار دیده‌ایم که داد
زبان سر سر سر با به تیغ کبود

******

روح آزاده شاعر از اینکه یکی از ارکان مهم اخلاقی یعنی شرم و حیا کم کم رو به‌ کاهش و زوال می رود و درعوض جای آنها وقاحت و بی‌شر می‌گیرد سخت متأثر و متأمل است در قصیده‌ای که با مطلع زیر:
مرا دی لی است زدن زمانه غرق خون
هزار لعنت بر این زمانه ملعون
سروده است اینگونه شکوه و شکایت دارد:
پدر به عفت و شرمم چنان مؤدب ساخت
که گشت شرم وحیا با ضمیر من معجون
حیا به شرع پیامبر بزرگتر صفنی است
ولی دریغ که من زین صفت شدم مغبون
حیا برفت و وقاحت به جای او بنشست
زمانه گشت دگر گون و خلق دیگر گون
چو نظم بگسلد و بی سپر شود آداب
ادب نخواهد قوی گردد و ادب زیون
شود دلیل هنر کذب و خودستائی‌و لاف
دلیل بی هنری خامشی وصبر وسکون
سرودی که برای کودکان سروده و درکتب درسی دبستان‌ی چاپ شده‌است نمونه‌ای از احساسات و اندیشه‌های پلک ایرانی است که بابیانی ساده درخور فهم کودکان، اما با فصاحت ادبی و روانی و ایجاز سروده است که می توان صفت شعری سهل ممتنع را به آن اطلاق نمود وچون دراین شعر فضائل و مکارم انسانی و راه و روش زندگی به کودکان یادآوری و توصیه شده است، جاداری که به نقل آن پیردازیم:
ما همه کودکان ایرانیم
                                                                مادر خویش را نگهبانیم
ملک‌ایران یکی گلستان است
ما گل سرخ این گلستانیم
چون نیاکان باستانی خویش
                                                            راستگوی و درست پیمانیم
                                                           همه در فکر ملت و وطنیم
                                                              همه در بند دین و ایمانیم
 همه پاکیم و راستگوی و شریف
                                                            بی خبر از دروغ و بهتانیم
همگی اهل صنعت و هنریم
                                                             همگی اهل خیر و احسانیم
در تجارت شریک تجاریم
                                                             در زراعت رفیق دهقانیم
                                                           کار ما صنعت است وعلم وعمل
                                                                 کارهای دگر نمی دانیم

******

آخرین تراش فکری بهار در ادب فارسی که بنا به اظهار و عقیده بسیاری از صاحبنظران و محققان از شاهکارهای مسلم شعر فارسی می باشد قصیده است بنام «جغد جنگ» که علاوه بر ارزش و مقام والانی که از لحاظ ادب فارسی دارد چون نمایانگر روح آرامش ملی و صلح دوستی شاعر و محرک پاره ای از صفات بشری از قبیل صفا و مردمی و راستی است به نقل ابیاتی از آنان مبادرت می شود:

فغان ز جغد جنگ و مُرغُوای او
که تا ابد بریده باد نای او

بریده باد نای او و تا ابد
گسسته و شکسته پرّ و پای او

چه باشد از بلای جنگ صعب‌‌تر
که کس امان نیابد از بلای او

شراب او ز خون مرد رنجبر
وز استخوان کارگر غذای او

همی‌ زند صلای‌ مرگ و نیست کس
که جان برد ز صدمت صلای او

همی‌ دهد ندای خوف و می‌رسد
به هر دلی مهابت ندای او

همی تند چو دیوپای در جهان
به هر طرف کشیده تارهای او

چو خیل مور، گرد پاره شکر
فتد به جان آدمی عنای او

به هر زمین که باد جنگ بر وزد
به حلق‌‌ها گره شود هوای او

در آن زمان که نای حرب دردمد
زمانه بی‌نوا شود ز نای او

به گوش‌‌ها خروش تندر اوفتد
ز بانگ توپ و غرش و هرای او

جهان شود چو آسیا و دم به دم
به خون تازه گردد آسیای او

رونده تانک‌، همچو کوه آتشین
هزار گوش کر کند صدای او

همی خزد چو اژدها و در چکد
به هر دلی شرنگ جانگزای او

چو پر بگسترد عقاب آهنین
شکار اوست شهر و روستای او

هزار بیضه هر دمی فرو هلد
اجل دوان چو جوجه از قفای او

به هر کرانه دستگاهی آتشین
جحیمی آفریده در فضای او

ز دود و آتش و حریق و زلزله
ز اشک و آه و بانگِ ‌های های او

به رزمگه “خدای جنگ” بگذرد
چو چشم شیر، لعلگون قبای او

به هر زمین که بگذرد بگسترد
نهیب مرگ و درد، ویل و وای او

کجاست روزگار صلح و ایمنی
شکفته مرز و باغ دلگشای او

کجاست عهد راستی و مردمی
فروغ عشق و تابش ضیای او

کجاست دور یاری و برابری
حیات جاودانی و صفای او

********

نظری کلی و سیری اجمالی در آنچه گذشت چندین نکته را برای ماروش می سازد:
۱- اغلب سرایندگان شعر پارسی بایدی روشن و فکری عملی آموختن علم و تحصیل دانش را سرلوحه اندیشه‌های اخلاقی و فرهنگی خود قرار داده‌،همه گان را به آفرینی دانش و روشن‌بینی و تبلیغ نموده‌اند و این خود نشانه بارزی از علو فکر این اندیشمندان در جهت رسیدن به غنای فرهنگی است.
۲- راستی و درستی و راستگویی و کردار پسندیده از مواردی است که همواره موردنظر این دانشمندان بوده و در گفتارشان هرجا که اغلب می‌کرده است چه صورت اندرزها و یادآوری‌های لازم و چه تحت عنوان داستان‌های حکمت‌آمیز که فرجام نیک آن به سبب راستی و درستی بوده است بیان نموده‌اند.

۳- نیکوکاری و احساس و خدمت به خلق و کمک به همنوع که کرارا در اشعار شعرای بزرگ ایرانی تذکر داده شده حتی آنرا نوعی عبادت و در مواردی واجب تر از عبادت شمرده‌اند نشانه روح انسان‌دوستی وهمدردی و سلامت نفس آنهاست و به عناوین مختلف حس ترحم  و شفقت و تعاون را برانگیخته‌اند و خود نمایانگر افق وسیع فکر وفضیلت انسانی آنهاست.

4· با مطالعه‌کتب منظوم پارسی مشاهده می شود که بسیاری از گویندگان بزرگ خواننده را به کار و کوشش و اهتمام و مجاهدت تشویق نموده‌اند و برای رسیدن به هدف و مبارزه با پاس و توهین‌های تحمل رنج و مشقت و صبر و شکیبایی را یادآوری کرده‌ اند به ویژه آن دسته از گویندگان که به اصول اخلاقی و انسانی بیشتر توجه داشته‌اند.
5-  قناعت به معنای زیاد که روی نکردن در ارضاء تمایلات و خواسته ها و راضی بودن به آن حالت و وضعی که در آن هستیم و مخالفت با حرص و آز، از جمله اصول اخلاقی است که اکثر شعرای بزرگ فصلی یا فصولی و بالاخره موردی را به آن اختصاص داده‌اند اما باید توجه داشت که هیچ گاه این قناعت و رضایت را مانعی برای کوشش و مجاهدت در راه ارتقاء یا رسیدن به هدف‌های بزرگ ندانسته‌اند. ·
6 – اغتنام فرصت و ارزش لحظات زودگذر زندگی و استفاده از این فرصت ها در راه بهبود زندگی و خدمات و عبادت و خوش‌زیستن، بواسطه ناپایداری جهان و شادمان بودن و غم‌نخوردن، از دیگر اصولی است که بسیاری از شعرای بزرگ پارسی به آن تکیه نموده‌اند، گروهی برای خدمت به خلق و کمک به نیازمندان و این گونه هدف ها و عده‌ای برای خوش‌زندگی کردن و لذت‌بردن و فراموش کردن اندوه‌ و مصائب و نظایر آن، مورد توجه قرار داده‌اند که در هر حال ارزش وقت و زندگی را دریافته بهبوده تلف کردن عمر و مهمل گذارانی اوقات زندگی را نکوهش کرده، آنرا اشتباه غیر قابل جبران می دانند.
اصول بسیاری از فضائل اخلاقی و فرهنگی از قبیل تواضع و فروتنی و رعایت ادب و احترام نسبت به بزرگان همچنین مخالفت با تزویر و رویا، یتیم‌نوازی و کمک به بازماندگان نیازمند، کم‌گویی و احتیاط در سخنگوی و سخن به موقع‌ گفتن و از صحبت بیجا و ناواو و گزاف‌گویی پر هیز کردن، رازداری و نگاه‌داری اسرار دیگران، همنشینی و هم‌صحبت با مردم‌مان خردمند و اصیل و بسیاری از مراتب فضیلت انسانی و فرهنگی و اجتماعی مورد توجه این دانشمندان بوده است.

سرچشمه این اصول و مکارم اخلاقی و اجتماعی و اندیشه‌های فرهنگی بنا به عقیده‌گروهی از پژوهشگران، تعالیم و دستورهای مذهبی و به‌زغم گروهی دیگر روحیه و سجایا و سنت های قومی و بنابه روایت دیگر زاییده فکر و تشخیص و تجربه فردی گویندگان است. اما هرچه باشد خواه الهام گرفته از دستورهای مذهبی یا سنت ها و عادات و آداب و سجایای ملی و با اندیشه و تفکر واحساس گروهی از مردم متفکر چون دارای بنیاد اجتماعی فرهنگی قوی و محتوی ارزش های غیر قابل انکار و بسیار ارزنده است مظاهر اندیشه ناپاک و عواطف عالی انسانی شعرای متفکر این مرزوبوم است.

                                                                                            آذر ماه  سال ۱۲۳۵ – محمود صالحی

 

 

 

منتشر شده در مطالب آموزنده

اولین باشید که نظر می دهید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *