اندیشه های اخلاقی و فرهنگی در شعر فارسی (بخش سوم) خیام

خیام

دوستی و مصاحبت با نیکان – بی‌نیازی و قناعت – ناپایداری جهان و فنای ابدی

     شادمانی و بهره‌یافتن از لحظات زندگی

ابوالفتح عمر بن ابراهیم «خیامی» از دانشمندان و ریاضیدانان و فیلسوفان بزرگ ایرانی و از اهالی نیشابور بوده است که در علوم عصر خود مخصوصاً در حکمت و ریاضی و پزشکی و نجوم تبحر داشت و چون رباعیاتی بسیار دلنشین و پرمغز از او باقی مانده که مقبول خاص و عام است از این‌لحاظ شهرت و محبوبیت بیشتری حاصل نموده است، در این رباعیات افکار حکیمانه و نظرات خردمندانه این دانشمند عالیقدر منعکس گردیده است که چون بسیاری از آنها دارای جنبه معنوی و اخلاقی بسیار قوی است در هر مورد چند رباعی برای مثال آورده می‌شود.

* * *

سیری در رباعیات حکیم عمر خیام از جنبه معنوی مارا به چند نکته متوجه می‌سازد که در هر مورد حکیم تأثیرات درونی و احساسات خودرا در یک یا چند رباعی جلوه‌گر ساخته است.

درباره دوستی و مصاحبت با نیکوکاران تا جائی پیش می‌رود که سر و جان خود را فدای این گونه انسان ها می کند و همنشینی با نااهلان را دوزخ می داند و فرار از ایشان را توصیه می‌نماید، نوشیدن زهر از دست خردمند را اولی‌تر از نوشیدن شهد از دست بی‌خرد میداند:

 جانم به فدای آنکه او اهل بود

سر در قدمش اگر نهم سهل بود

خواهی که بدانی به یقین دوزخ را

دوزخ به جهان صحبت نا اهل بود

********

با مردم پاک اصل و عاقل آمیز

و ز نا اهلان هزار فرسنگ گریز

                                                           گر زهردهد تو را خردمند بنوش

ور شهد رسد ز دست تااهل بریز

و چون کم تر کسی را یکرنگ و اهل‌ دل و صفا و صمیمی می‌بیند سفارش می کند که باید در انتخاب دوست بسیار محتاط بود و به‌حداقل قناعت نمود و زمانی بیگانگان صاحب عاطفه و صفا را از خویشاوندان جفاکار و عاری از عواطف برتر می‌دارد:

آن‌ به که دراین زمانه کم‌گیری دوست

                                                       با اهل زمانه صحبت از دور نکوست

آنکس که تو را به‌زندگی تکیه یر اوست

                                                      چون چشم فرد بازکنی دشمنت اوست

                                                                      *******

بیگانه اگر وفا کند خویش من اس

   ور خویش جفا کند بداندیش من است

گر زهر موافقت کند تریاق است

ور نوش مخالفت کند نیش من است

 خیام از آنگونه حکیمانی است که دارای طبعی بلند و سرشتی عالی است که زندگی با کم ترین نیازهای آنرا برتجملات زائد که  از راه پستی و دنائت و تحمل‌خواری و اطاعت از این‌ و آن به دست آید ترجیح میدهد و بر این مضمون رباعیات متعددی دارد از جمله:

آنکو به‌ملاحتست و نانی دارد

از بهر نشست آشیانی دارد

نه خادم کس بود نه مخدوم کسی

گو شاد بزی که خوش‌ جهانی دارد

                                                                     ********