اندیشه های اخلاقی و فرهنگی در شعر فارسی (بخش چهارم) نظامی

(شماره ۱۲): نگر تا چه گفتست مرد خرد که هر کس که بد کرد کیفر برد این شاعر توانا و سخن‌سرای حکیم در هر جایی به تناسب مقال سخنان عبرت‌آمیز در قالب عبارات دل‌انگیز بیان داشته است از جمله: همه داد جوی و همه داد کن ز گیتی تن بی‌مهر آزاد کن مباشید جاوید جز راد و شاد ز من جز به نیکی مگیرید یاد مباشید گستاخ با این جهان که او تیرگی دارد اندر نهان میازار موری که دانه‌کش است که جان دارد و جان شیرین خوش است بداد و دهش گیتی آباد دار دل زیردستان خود شاد دار که بر کس نماند جهان جاودان چه بر شهریاران چه بر موبدان سر مردمی بردباری بود چو تیزی کنی تن بخواری بود ۳- راستگویی و درست کرداری: یکی از پایه‌های بسیار اساسی و مستحکم که موجب استواری و استحکام بنای عظیم شاهنامه است و به عناوین گوناگون در داستان‌ها به آن تکیه شده است راستگویی و درست کرداری و مبارزه با دروغ وسخن نادرست است که در قالب نصایح و دستورهای زندگی شنونده را بدین‌سان تحت تأثیر قرار می‌دهد: به هر کار در پیشه کن راستی چو خواهی که نگژ آیدت کاستی سخن هرچه پرسند همه‌ راست گوی بکژی مکن رأی و چاره مجوی بگویم همه هرچه دانم بدوی به کژی چرا بایدم گفتگوی نبینی جز از راستی پیشه‌ام به کژی نباید خود اندیشه‌ام به گیتی جز از راستی پیشه نیست ز کژی بتر هیچ اندیشه نیست ز کژی گریزان شود راستی پدید آید از هر سویی کاستی در جای دیگر در ضمن اشاره کردن به درستی و راستی پاداش هر عملی را مطابق همان عمل می‌داند و بدین‌جهت تأکید و اصرار دارد که تا می‌توانیم در گفتار و کردار رعایت جنبه‌های انسانی و اخلاقی را بنمائیم: خداوند هستی و راستی نخواهد ز تو کژی و کاستی نگر تا چه کاری همان بدروی سخن هر چه گویی همان بشنوی شماره ۱۳): درشتی ز کس نشنوی نرم گوی سخن تا توانی به آزرم گوی مکتب اخلاقی فردوسی که بدون تردید از سجایا و خصائل یک ایرانی پاك‌سرشت سرچشمه می‌گیرد نشان‌دهنده روح آزادگی و اصالت و حقیقت‌جوئی و حقیقت‌خواهی است که علاوه بر تدریس و تبلیغ این مکارم و فضائل نمایشگر بسیاری از آداب و عادات قومی و نژادی ایرانیان است. در اشعار ذیل این مورد کاملاً محسوس است. هنر مردمی باشد و راستی ز کژی بود کمی و کاستی کسی را که جز راستی پیشه نیست ز بد در دلش هیچ اندیشه نیست که آزراستی جان بدگوهران گریزد چو گردن ز بار گران خردمند را شاد و نزدیک دار جهان بر بداندیش تاریک دار همه راستی کن که از راستی نیاید به کار اندرون کاستی ۴- ناپایداری جهان و تشویق به شادی: چهارمین پایگاه اخلاقی شاهنامه که می‌توان در آن جنبه‌های مثبت و منفی زندگی را در کنار هم تلفیق شده از زبان داستانسرای نامی شنید اشعاری است که در ضمن برگزاری جشن‌ها به‌سبب تاجگذاری شاهان یا در مراسمی که به‌واسطه پیروزی در جنگ‌ها نصیب شاهان و سرداران گردیده بیان شده است، در این اشعار فردوسی علاوه بر اینکه استفاده از لحظات زندگی را به‌جهت کوتاهی عمر یادآور شده و خوشی و شادمانی را تأکید و توصیه کرده است از ناپایداری جهان و عدم اعتماد بر آن و بی‌وفائی روزگار سخن گفته است تا زمامداران وقت در عین سرمستی از باده پیروزی رعایت جانب حزم و احتیاط را در اعمال و کردار خود بنمایند بدینگونه: نه روز بزرگی نه روز نیاز بماند همی بر کسی بردِ راز زمانه زمانی است چون بنگری بدین مایه با او مکن داوری بیارای خوان و بپیمای جام ز تیمار گیتی مبر هیچ نام بجز شادمانی و جز نام نیک از این زندگانی نیابی توریاک مکن تا توانی تو کردار بد که از دانشی به‌دنیا بیاید سزد چنین است گیتی فراز و نشیب یکی شادمان دیگری با نهیب یکی شادمان و یکی دردمند بیاید گسست از چه و چون و چند یکی را از خاک سیه برکشد یکی را ز تخت کیان در کشد نه زین شاد باشد نه زآن هوشمند چنین است رسم سپهر بلند

(شماره ۱۴) شاید مقصود شاعر توانا در برابر ناهنجاری روزگار این است که نه در برابر شکست‌های زندگی باید مایوس شد و از کار دست کشید و نه در برابر پیروزی‌ها و موفقیت‌ها چنان شادمان و مغرور بود که همه چیز حتی ناپایداری جهان را فراموش کرد و بدین لحاظ حد میانه‌ای برگزید که در عین اینکه باید زندگی را به شادی و خوشی برقرار کرد و نباید زیاد هم به آن تکیه نمود: جهان تا توانی به شادی گذار — نگه کن بر این گردش روزگار یکی را برآرد بچرخ بلند — ز تیمار و دردش کند بی‌گزند و از انجامش گردون بر سوی خاک — همه جای ترس است و تیمار و پاک هم آن را که پرورد در بر به ناز — در افکند خیره به چاه نیاز یکی را ز چاه آورد سوی گاه — نهد بر سرش بر به گوهر کلاه جهان را ز کردار بد شرم نیست — کسی را به نزدیکش آزرم نیست همیشه بهر نیک و بد دسترس — ولیکن نجوید خود آرام کس چون دوران زندگی کوتاه و ناپایدار است و فراز و نشیب زندگی برای همگان یکسان نیست باید با پیش آمدها و ناملایمات سازش کرد و عمر کوتاه را با خوشی و شادمانی سپری نمود: شگفت اندر این گنبد تیزرو — بماند همی دل پر از رنج نو یکی را همه ساله با درد و رنج — شده تنگدل در سرای سپنج یکی را همه بهره شهد است و قند — تن آسانی و ناز و پخت بلند یکی را همه رفتن اندر فریب — گهی برفراز و گهی در نشیب چنین پروراند همی روزگار — فزون آید از رنگ گل رنج خار چنین است رسم سرای سپنج — بدان کوش تا دور مانی ز رنج در پایان این مقال باید یادآور شد که شاعر از کجروی‌های روزگار سخت اندوهگین و ناخشنود است و می‌گوید چرا در برابر کردار نیک باید تحمل رفتار ناپسند را نمود و چرا گاهی اوقات نیکی و خوشی بهره ناصوابمردان و رنج و ناکامی نصیب نیکوکاران است: یکی بد کند نیک پیش آمدش — جهان بنده و بخت‌خویش آمدش یکی جز به نیکی جهان نسپرد — همی از ترشدی فرو پژمرد که ناپایدار است و ناسازگار — چنین بود تا این روزگار (شماره ۱۵) ناصرخسرو قبادیانی کسب دانش و خرد – حقیقت‌جوئی و درون‌کاوی – پافشاری در عقیده و استقامت و صبر و تحمل – خوی نیک و دادگری حکیم ناصرخرو قبادیانی که پرتو دانش و بینش او را به حقیقت‌جوئی و فرار از ظاهربینی کشانیده به لقب حجت از شعرای بزرگ و نام‌آوران و مبلغین مشهور شیعه اسماعیلیه است. در جوانی به خدمت امراء و در میان سالگی با مسافرتهای متعدد به محضر فضلاء راه یافت و توشه‌ای از جهت مادی و معنوی بدست آورد، موجب تغییر حالت او و گرایش بسوی معنویات را باید حقیقت‌خواهی و عدم ارضاء او در بحث و گفتگو با فضلاء زمان دانست، خود گوید: از شافعی و مالکی و قول حنیفی — جستم ز مختار جهان داور و رهبر چون چون و چرا خواستم و آیت و محکم — در عجز به پیچیدند، این کور شد آن کر برخاستم از جای و سفر پیش گرفتم — نز خانم یاد آمد و نه گلشن و منظر از پارسی و تازی و از هندو و از ترک — از سندی و رومی و زعبری همه یکسر پرسنده همی رفتم ازین شهر بدان شهر — جوینده همی گشتم ازین بحر بدان سر در راه کسب فضیلت و کشف حقیقت ضمن سفرهای پر مخاطره و بحث و گفتگو با پیشوایان مذهبی و عزلت و اختفاء از هر گوشه‌ای توشه‌ای بدست آورد تا جاییکه گوید: منکر بدین ضعیف‌تنم زانکه در سخن — زین چرخ برستاره فزونیست اثر مرا * * * گر بر قیاس فضل بگشتی مدار دهر — جز بر مقر ماه نبودی مقر مرا نی‌نی که چرخ و دهر ندانند قدر فضل — این گفته بودگاه جوانی پدر مرا * * * محصول این مسافرتها و مرارتها که برای کشف حقایق متحمل شده تألیفاتی است از جمله دیوان اشعار – سفرنامه – روشنائی‌نامه و سعادت‌نامه – زادالمسافرین – خوان الاخوان – وجدین … * * * در تمام گفته‌های ناصرخسرو کسب دانش و خرد و فضیلت سرلوحه کارهای انسان قرار گرفته است و با اعتقاد راسخ بهره‌جوئی از دانش را برای رسیدن به فضائل و مکارم اخلاقی لازم میداند وحتی یکدقیقه و یک لحظه را هم بدون کسب معرفت ضایع کردن و تباه نمودن عمر میشمارد: نکوهش مکن چرخ نیلوفری را — برون کن ز سر باد خیره‌سری را بری دان ز افعال چرخ برین را — نشاید نکوهش ز دانش بری را درخت تو گر بار دانش بگیرد — به زیر آوری چرخ نیلوفری را

۱۶] * آنست خردمند که جز بر طلب فضل ضایع نشود یك نفس از عمر زمانش در صدر خردمندان بی‌فضل خوبست چون رشته لؤلؤ که بود سنگ میانش * خرد از هر خللی بست و زهر غم فرج است خرد از بیم امان است و بهر در بشفاست بی خرد گرچه رها باشد دربند بود با خرد گرچه بود بسته چنان دان که رهاست ای خردمند نگه کن ببر از چشم خرد تابه بینی که بر این است نادان چه ریاست دانش وخرد را لازمه زندگی میداند ومعتقد است که منشاء تمام بدکرداریها واعمال نکوهیده بهره نداشتن از علم و معرفت است وخردمند چون از روشنائی خرد در پیمودن راه زندگی استفاده میکند کمتر دچار سهو وموجب کردار ناپسند میگردد : هرکه جان خفته را از خواب جهل آواکند خویشتن را گرچه دونست ای پسر والا کند جز بدی نارد درخت جهل چیزی برگ وبار برکمش زود از دلت زان پیش کو بالا کند هرکه جان بد کنش را سیرت نیکی دهد زشت را نیکو کند بل دیو را حورا کند مایه هر نیکی واصل نکوئی راستی است راستی هرجا که باشد نیکوئی پیدا کند راستی کن تا بدل چون چشم سربینا شوی راستی در دل ترا چشم دگر بینا کند ارزش واقعی انسان به جمال وجسم نیست بلکه ارزش حقیقی و سرمایه واقعی يك انسان کامل به بهره‌وری و اندوخته کردن دانش است وخردمند میتواند در پرتو دانش خود به کنجکاوی و پژوهش بپردازد و در نتیجه به واقعیت‌ها آگاه گردد. قدرو بهای مردنه از جسم فربه است بل قدر مرد از سخن و علم پربهاست بی‌دانش آمدی و در اینجا شناختی کاین چیست آن چه باشد این چون و آن چراست چون و چرا نتیجه عقل است بی‌گمان چون و چرا ز جانوران جز ترا کواست ۱۶ [ – ۱۷] بی‌هیچ عاتی ز قضا عقل دادمان زانروی نام عقل سوی اهل دین قضاست بدون تردید هیچ گوینده‌ای به اندازه ناصر خسرو در ستایش علم وفوائد آن و تحريك وتهییج به دانش اندوزی ما را رهنمون نبوده است در اشعار زیر که انتخاب شده از قصاید و نصایح اوست این معنی بخوبی آشکار است: نپسندند بر درخت این جهان بار مگر هشیار مرد ای مرد هشیار درخت این جهانرا سوی دانا خردمند است بار وبی خرد خار اگر بار خرد داری و گر نی سپیداری سپیداری سپیدار نماند جز درختی را خردمند که بارش گوهر است ویرگ دینار ز جهل خویشتن عارت نیاید چرا داری همی ز آموختن عار؟ *** از جان و تنت ناید الا که همه خیر چون علم بود برتن و برجان تو سالار تا علم نیاموزی نیکی نتوان کرد بی سیم نیاید درم و بی زر دینار بی‌علم عمل چون درم قلب بود زود رسواشود وشوره برون آرد وزنگار وانکو نکند طاعت علمش نبود علم زرگر نبود مرد چو به زر نکند کار در دیوان اشعار ناصر خسرو کراراً صحبت از مبارزه با ریاکاری و تظاهر به دین‌داری مشاهده میشود وحکیم عالیقدر فرار از ظاهر پرستی وظاهربینی و توجه به باطن را تأکید و توصیه میکند و از اینکه عده‌ بظاهر متدین اصول ارزنده و واقعی مذهبی را وسیله تفاخر و تحکم قرار داده‌اند سخت اندوهگین است و در ضمن درگیری و عناد با این گروه درهر مقال سخنانی چند بر این سیاق از اودیده میشود که در تمام آنها آرایش بوسیله دانش و خرد و رعایت موازین عقلی ورجوع به باطن و دادگری و درستکرداری و همچنین احتراز از فریبهای این جهان مادی را هدف قرار داده و در این راه تا حدی پیش رفته است که مورد خصومت ودشمنی علماء متعصب سنی قرار گرفته و به ناچار اواخر عمر را در عزلت و اختفاء بسر برده است، میتوان از برخی گفته‌های او این مطلب را دریافت : عدل است اصل خیر که نوشروان آندر جهان به عدل مسمی شد آباد خرد بده که جهان ایدون از بهر عقل و عدل مهیا شد بیا به علم شو که نه زیبا است آنکس که او بدنیا زیبا شد ۱۷