اندیشه های اخلاقی و فرهنگی در شعر فارسی (بخش یکم)- فردوسی و شاهنامه

 و جنگ‌آوران را به‌عنوان دستورکار یادآور شده‌اند. در اینجا بحث دربارهٔ داستان‌های شاهنامه و ارزش تاریخی و ادبی آن نیست، زیرا سیر در این‌باره، کاری تاریخی‌فرهنگی و اندیشه‌ای است که نه به این‌سادگی‌ها میسّر است و نه موضوع مورد نظر ماست. بلکه در این گفتار، تنها شاهنامه از نظر جنبه‌های اخلاقی و دستورهای مفید زندگی، مورد مطالعه و دقت قرار گرفته است. در بررسی و تعمق در این اثر بی‌نظیر، به این نتیجه می‌رسیم که جنبه‌های اخلاقی و انسانی آن بسیار گرانقدر و پرارج است. اگرچه در هر فرصتی که امکان داشته، گویندگانِ آثار به نکات اخلاقی گوشزد کرده‌اند، اما اگر اصول کلی اخلاقی و راهنمایی‌های برجسته و سودمند شاهنامه را به‌دقت مورد مطالعه قرار دهیم، در آن چهار اصل برجسته برتری دارند: ۱. تشویق به دانش‌آموزی و کسب هنر ۲. نیکوکاری و دادگری و دوری از بدی ۳. راستگویی و درست‌کرداری ۴. تشویق به شادی و خوشی به‌جهت ناپایداری روزگار — ۱- تشویق به دانش و هنر: اگر شاهنامهٔ فردوسی را از نظر دستورهای اخلاقی و جنبه‌های معنوی بتوانیم در یک بیت خلاصه کنیم و آن را شاید پیش‌نهاد بخوانیم، بدون تردید همین شعر مشهور و جامع زیر است: توانا بود هر که دانا بود به دانش دل پیر برنا بود در این شعر، فردوسی دنیایی از واقع‌بینی، بلندنظری و گرایش به‌سوی دانش و بهره‌وری از این دانش اکتسابی را به‌طور کامل، جامع و موجز بیان کرده است. این بیت، نمایانگر پهنهٔ فکر و دامنهٔ دوراندیشی این گویندهٔ عالی‌قدر است که خرد و خردمندان را برتر و بالاتر از هر چیز می‌شمرد و دارندهٔ دانش و خرد را از همه‌چیز و همه‌کس بی‌نیاز می‌داند. بنابراین می‌گوید: کسی کو ندارد خبر ز پیش خرد هست گوید که نیست دو سرای خرد چشم جان است چون بنگری تو بی‌چشم شادان جهان نسیری و در جای دیگر، کسب فضیلت و دانش از دانشمندان و بهره‌رساندن از این دانش به دیگران را یادآور می‌شود و تحمل ناراحتی و مشقت در فراگیری دانش را توصیه می‌نماید و معتقد است که انسان دانش‌پژوه نباید حتی یک لحظه از یادگیری غفلت ورزد. — اصلاحات انجام‌شده: عبارت نادرست اصلاح‌شده لشکری به جنگ آوران لشکریان و جنگ‌آوران دستورکار دستورکار یک کارتاریخ فرهنگی و اندیشه کاری تاریخی‌فرهنگی و اندیشه‌ای میسر است میسّر است وقت قرار گرفته دقت قرار گرفته پررنج پرارج گوشزد کرده‌است گوشزد کرده‌اند فراز از بدیهی دوری از بدی راستگوتی راستگویی بیوقافی ناپایداری کاه ناسا بود که دانا بود (با توجه به نسخهٔ اصلی شاهنامه) پنهنگ فکر پهنهٔ فکر گبرد هیچ دو سرای گوید که نیست دو سرای چون بنگبری چون بنگری نسیری نسیری — نکات کلیدی این بخش: اصل توضیح دانش‌آموزی بالاترین ارزش در شاهنامه؛ خرد چشم جان است دادگری عدالت و نیکوکاری، دوری از ستم راستگویی درست‌کرداری و صداقت شادی به‌دلیل ناپایداری جهان، قدر لحظات را دانستن — ابیات نقل‌شده با تصحیح: بیت معروف: توانا بود هر که دانا بود به دانش دل پیر برنا بود بیت دوم: کسی کو ندارد خبر ز پیش خرد هست گوید که نیست دو سرای (منظور از «دو سرای»: این جهان و آن جهان؛ یعنی خردمند می‌داند که جهان جاودان نیست.) بیت سوم: خرد چشم جان است چون بنگری تو بی‌چشم شادان جهان نسیری — آیا نیاز به ادامهٔ بحث دربارهٔ سه اصل دیگر (نیکوکاری، راستگویی و شادی) یا ویرایش بخش‌های بعدی دارید؟